Τετάρτη, 23 Ιουλίου 2014

Η Μελαγχολία της Απώλειας

Στο Prado της Μαδρίτης βρίσκεται -ανάμεσα σε άλλα εκθέματα- η ελαιογραφία του Τισιανού (Τιτσιάνο Βετσέλιο, Tiziano Vecellio, 1480/85 - 1576) με τον τίτλο "Βακχανάλια" (La Bacanal).
Η σκηνή εκτυλίσσεται στην Άνδρο, το νησί που είχε ως προστάτη του τον θεό Διόνυσο και διέθετε μία πηγή οπου αντί για νερό ανέβλυζε οίνος. Έτσι, στις γιορτές, οι Άνδριοι παραδίδονταν στη μέθη...
Τιτσιάνο - Βακχανάλια (c. 1523 - 25)
Η φύση εναρμονίζεται με το ανθρώπινο σώμα, προπάντων με το γυναικείο γυμνό. Και αυτό μεσα στο χρώμα. Φώς και χρώμα ειναι τα στοιχεία που αναδεικνύουν τις μορφές. Η διασκέδαση βρίσκεται στην κορύφωσή της,
το κρασί ρέει άφθονο, οι Άνδριοι έχουν αρχίσει να εγκαταλείπουν.
Η γυμνή Αριάδνη, σε πρώτο επίπεδο και σε νωχελική στάση, παραδίδεται στη φύση (σ.σ. η Αριάδνη είναι ίσως μία νύμφη-ακόλουθος του Βάκχου και έχει τη στάση "θνήσκοντος ανθρώπου"). Φορέματα χαλαρώνουν και πέφτουν, το μικρό αγόρι γυμνώνεται. Υπάρχει κίνηση στον πίνακα του Τισιανού και δίνεται η εντύπωση πως η γιορτή δεν θα τελειώσει διόλου συντόμως.
Ο άνθρωπος ενώνεται με τη φύση. Τούτος ήταν και ο σκοπός του καλλιτέχνη,
εξού και το μυθολογικό περιεχόμενο του θέματος. Ο εξουθενωμένος γέροντας δεξιά στην κορυφή του λόφου συμβολίζει τον εφήμερο χαρακτήρα παρόμοιων απολαύσεων.

Κάποια αντιστοιχία βρίσκεται (αν κανείς θυμηθεί έτσι πρόχειρα) με τον πίνακα του Τισιανού στην Εθνική πινακοθήκη του Λονδίνου. Είναι το έργο τού Νικολά Πουσσέν (Nicolas Poussin): "Ο θρίαμβος του Πανός" (Le Triomphe de Pan). Τα χρώματα του Πουσσέν είναι έντονα όπως εκείνα του Τισιανού. Ακόμη και η σκηνή είναι παρόμοια, όμως ο Πουσσέν αναδεικνύει δύο επίπεδα:

(α) ένα μυθολογικό
(β) ένα τοπιογραφικό.

Στον "Θρίαμβο του Πανός", πίσω απο την εορταστική -έως και οργιαστική- επίφαση, κρύβεται η μελαγχολία της απώλειας. Σε αντίθεση με τον Τισιανό, ο Πουσσέν δεν επιθυμεί να μπολιάσει το έργο
Νικολά Πουσσέν - Ο Θρίαμβος του Πανός (c. 1636)
του με το ανθρώπινο-θνητό στοιχείο. Αποδίδει πανέμορφα τα πρόσωπα επάνω στον μουσαμά δίνοντας μια άχρονη αίσθηση. Είναι το δεύτερο επίπεδο -το τοπιογραφικό- που σε συνδυασμό με την μυθολογική παράσταση, αναδύει την οσμη της επανάληψης, και συνάμα του απωλεσθέντος.
Αναρωτιέται κανείς: Αφού επαναλαμβάνεται η σκηνή ξανά και ξανά, πώς ειναι δυνατόν να απωλεσθεί κάτι τόσο έντονο;
Ο Πουσσέν θ' απαντούσε: Η γιορτή, το γλυκό κρασί, οι σάλπιγγες, οι τράγοι, τα είδωλα, οι Σάτυροι και οι μάσκες της κωμωδίας - βρίσκονται όλα εκεί, στη φύση, διατηρώντας απόλυτα τον αρκαδικό τους χαρακτήρα. Είμαστε εμείς που τ' αφήσαμε να βγούν απ' τη ζωή μας, εμείς τα χάσαμε.
Κι έτσι, η γιορτή και τωρα ακομα συνεχίζεται σ' εκείνο το ειδυλλιακό, αρχαϊκό τοπίο - όμως εν τη απουσία μας.

Γιατί εγκαταλείψαμε τη γιορτή, κράτιστε Θεόκριτε; Θετω βεβαίως το ερώτημα διότι ο Πουσσέν με έπεισε οτι...πράγματι εγκαταλέιψαμε τη φύση και τα ειδύλλια! Αλήθεια, τί μας αποθάρρυνε και το βάλαμε στα πόδια; Γιατί δεν επιθυμούμε πια την παρουσία μας σε κείνους τους τόπους;


Νικολά Πουσσέν - Et in Arcadia ego (c. 1637 - 38)
Τρείς βοσκοί κι ένα κορίτσι είναι σταματημένοι μπροστά σ' ενα μνημείο στη μέση του πουθενά. Η επιγραφή στο μνήμα: "Et in Arcadia ego" (Και στην Αρκαδία εγώ). Πρόκειται για τον γνωστότερο -και τοσο όμορφο- πίνακα του Πουσσέν (υπάρχει και δεύτερος με τον ιδιο τιτλο). Ο συμβολισμός είναι προφανής: Ο θάνατος βρίσκεται ακόμη και στα ειδυλλιακά μέρη, και περισσότερο εκεί παρά οπουδήποτε αλλού ειναι αβάσταχτος. Τέτοιο φορτίο είναι ανυπόφορο για τους θνητούς. Πίσω στις πόλεις λοιπόν...εκεί τουλάχιστον μοιραζόμαστε το βάρος!

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου