Σάββατο, 30 Αυγούστου 2014

Ο Πλατωνικός Μύθος του Θεύθ (Φαίδρος 274c - 275b)



Πλάτων - "Η Σχολή των Αθηνών", Ραφαήλ
Στο τελευταίο τμήμα του πλατωνικού Φαίδρου εξεταζεται η διαφορά μεταξύ γραπτού και προφορικού
λόγου. Σε αυτή την ανάρτηση δεν θα αναλύσω το μεγάλο αυτό ζήτημα. Απλώς θα περιοριστώ σε μερικές παρατηρήσεις σχετικά με το περιεχόμενο του μύθου που ο Σωκρατης διηγειται στον ωραίο
νεαρο Φαίδρο. Παραθέτω ολόκληρο το χωρίο:

ΣΩΚΡΑΤΗΣ: « Ἤκουσα τοίνυν περὶ Ναύκρατιν τῆς Αἰγύπτου γενέσθαι τῶν ἐκεῖ παλαιῶν τινα θεῶν, οὗ καὶ τὸ ὄρνεον ἱερὸν ὃ δὴ καλοῦσιν Ἶβιν· αὐτῷ δὲ ὄνομα τῷ δαίμονι εἶναι Θεύθ. τοῦτον δὴ πρῶτον ἀριθμόν τε καὶ λογισμὸν εὑρεῖν καὶ γεωμετρίαν καὶ ἀστρονομίαν, ἔτι δὲ πεττείας τε καὶ κυβείας, καὶ δὴ καὶ γράμματα. βασιλέως δ’ αὖ τότε ὄντος Αἰγύπτου ὅλης Θαμοῦ περὶ τὴν μεγάλην πόλιν τοῦ ἄνω τόπου ἣν οἱ Ἕλληνες Αἰγυπτίας Θήβας καλοῦσι, καὶ τὸν θεὸν Ἄμμωνα, παρὰ τοῦτον ἐλθὼν ὁ Θεὺθ τὰς τέχνας ἐπέδειξεν, καὶ ἔφη δεῖν διαδοθῆναι τοῖς ἄλλοις Αἰγυπτίοις· ὁ δὲ ἤρετο ἥντινα ἑκάστη ἔχοι ὠφελίαν, διεξιόντος δέ, ὅτι καλῶς ἢ μὴ καλῶς δοκοῖ λέγειν, τὸ μὲν ἔψεγεν, τὸ δ’ ἐπῄνει. πολλὰ μὲν δὴ περὶ ἑκάστης τῆς τέχνης ἐπ’ ἀμφότερα Θαμοῦν τῷ Θεὺθ λέγεται ἀποφήνασθαι, ἃ λόγος πολὺς ἂν εἴη διελθεῖν· ἐπειδὴ δὲ ἐπὶ τοῖς γράμμασιν ἦν, «Τοῦτο δέ, ὦ βασιλεῦ, τὸ μάθημα», ἔφη ὁ Θεύθ, «σοφωτέρους Αἰγυπτίους καὶ μνημονικωτέρους παρέξει· μνήμης τε γὰρ καὶ σοφίας φάρμακον ηὑρέθη». ὁ δ’ εἶπεν· «Ὦ τεχνικώτατε Θεύθ, ἄλλος μὲν τεκεῖν δυνατὸς τὰ τέχνης, ἄλλος δὲ κρῖναι τίν’ ἔχει μοῖραν βλάβης τε καὶ ὠφελίας τοῖς μέλλουσι χρῆσθαι· καὶ νῦν σύ, πατὴρ ὢν γραμμάτων, δι’ εὔνοιαν τοὐναντίον εἶπες ἢ δύναται. τοῦτο γὰρ τῶν μαθόντων λήθην μὲν ἐν ψυχαῖς παρέξει μνήμης ἀμελετησίᾳ, ἅτε διὰ πίστιν γραφῆς ἔξωθεν ὑπ’ ἀλλοτρίων τύπων, οὐκ ἔνδοθεν αὐτοὺς ὑφ’ αὑτῶν ἀναμιμνῃσκομένους· οὔκουν μνήμης ἀλλὰ ὑπομνήσεως φάρμακον ηὗρες. σοφίας δὲ τοῖς μαθηταῖς δόξαν, οὐκ ἀλήθειαν πορίζεις· πολυήκοοι γάρ σοι γενόμενοι ἄνευ διδαχῆς πολυγνώμονες εἶναι δόξουσιν, ἀγνώμονες ὡς ἐπὶ τὸ πλῆθος ὄντες, καὶ χαλεποὶ συνεῖναι, δοξόσοφοι γεγονότες ἀντὶ σοφῶν». [Φαίδρος, 274c - 275b]

Ακολουθεί η μετάφραση του Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλου:

ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Άκουσα λοιπόν, πως γύρω εκεί στη Ναύκρατιν, στην Αίγυπτο, υπάρχει ένας από τους παλιούς θεούς του τόπου· αυτού είναι και το ιερό πουλί που το λένε Ίβι. Και του ίδιου του θεού το όνομα είναι Θεύθ. Κι αυτός πρώτος βρήκε και τον αριθμό και την αρίθμηση και τη γεωμετρία και την αστρονομία, ακόμα και το παιχνίδι με τους πεσσούς και το παιχνίδι με τους κύβους και ακόμα και τα γράμματα.
Και τον καιρό εκείνο ήτανε βασιλιάς σ' όλη την Αίγυπτο ο Θαμούς κι έμενε στη μεγάλη πόλη του επάνω τόπου, που οι Έλληνες την ονομάζουν Αιγυπτιακές Θήβες, και το θεό τον ονομάζουν Άμμωνα·σ' αυτόν ήλθε ο Θεύθ κι έδειξε τις τέχνες του και είπε, ότι πρέπει να διαδοθούν στους άλλους Αιγύπτιους. Κι ο βασιλιάς ρώτησε, ποια ωφέλεια έχει κανείς από την καθεμιά. Κι ενώ εκείνος τα εξηγούσε, ο βασιλιάς ό,τι νόμιζε πως το έλεγε καλά, ό,τι νόμιζε πως το έλεγε άσχημα, το ένα το έψεγε, το άλλο το επαινούσε.
Πολλά λοιπόν για την κάθε τέχνη χωριστά καλά και κακά λένε πως ο Θαμούς είπε στο Θεύθ, και θα πολυλογούσαμε, αν τα λέγαμε ένα–ένα. Και όταν ήρθανε στα γράμματα: «Τούτο δα το μάθημα βασιλιά μου», είπεν ο Θεύθ, «θα κάμη τους Αιγύπτιους πιο σοφούς, και το μνημονικό τους πιο καλό, γιατί για τη μνήμη και για τη σοφία βρέθηκε το φάρμακο».
Ο βασιλιάς όμως είπε: «Πολύτεχνε Θεύθ, άλλος έχει τη δύναμη να γεννάη τις τέχνες, κι άλλος πάλι να κρίνη πόσο θε να βλάψουν και θε να ωφελήσουν εκείνους που μέλλουν να τις μεταχειρισθούν. Και συ τώρα, σαν πατέρας των γραμμάτων, από εύνοια είπες το αντίθετο απ' εκείνο που αυτά μπορούν. Γιατί τα γράμματα στις ψυχές εκείνων που θα τα μάθουν, θα φέρουν λησμονιά, μια και αυτοί θα παραμελήσουν τη μνήμη τους, γιατί από εμπιστοσύνη στη γραφή θα φέρνουν τα πράγματα στη μνήμη τους απ' έξω με ξένα σημάδια, όχι από μέσα από τον εαυτό τους τον ίδιο. Ώστε δεν ευρήκες το φάρμακο για τη μνήμη την ίδια, αλλά για το να ξαναφέρνης κάτι στη θύμηση.
Κι από τη σοφία δίνεις στους μαθητές σου μια δόκηση, κι όχι την αλήθεια∙ γιατί έχοντας πολλά ακούσει χωρίς να τα διδαχθούνε θάχουν τη γνώμη πως ξέρουνε πολλά, ενώ είναι ανίδεοι στα πιο πολλά και φορτικοί στη συντροφιά τους, και θα έχουν γίνει αντίς σοφοί δοκησίσοφοι.


Χειρόγραφο με κείμενο του Ηροδότου
Το σημείο που θα σχολιάσω είναι εκείνο που φυσικά δύναται να εγείρει κάποια ερωτήματα. Ο τοπικός θεός Θεύθ παρουσιάζει υπερήφανα τις ανακαλύψεις του σ' εναν ανώτερό του θεο, τον Θαμούν-Άμμωνα. Ο Θεύθ έχει πράγματι ανακαλύψει τέχνες θαυμαστές, οπως τους αριθμούς και την αρίθμηση, ή ακομα τη γεωμετρία και την αστρονομία. Ανακάλυψε επίσης και παιχνίδια διασκεδαστικά, όπως τους πεσσούς και τους κύβους - και όλα προορίζονται για τους ανθρώπους. Μα πάνω απ' όλα ο Θεύθ καυχιέται που ανακάλυψε τα γράμματα. Αυτά επιμένει να καταστήσει κοινωνικο αγαθό, αυτά πρέπει να δοθούν αμέσως στούς ανθρώπους, αφού «μνήμης τε γὰρ καὶ σοφίας φάρμακον ηὑρέθη»...

Ο δε Άμμων άκουγε προσεκτικα και έκρινε άλλοτε συμφωνώντας με τον Θέυθ, άλλοτε διαφωνώντας. Όσον αφορά τα γράμματα όμως η διαφωνία τους ήταν σοβαρότατη. Όχι, απάντησε ο Άμμων, δεν ευρέθη το φάρμακο για τη μνήμη και τη σοφία. Τουναντίον, αυτο που μου δείχνεις ως φάρμακο ειναι μάλλον φαρμάκι! Γιατί;

(α) Επαναπαυμένος ο άνθρωπος στην γραφή θα παραμελήσει να εξασκεί τη μνήμη του. Η γραφή είναι το οριστικό τέλος της μνήμης και η αρχή της υπομνήσεως. Μνήμη και Υπόμνησις, έτερον εκάτερον. Ο άνθρωπος θα εμπιστεύεται τη γραφή και θα φέρνει τα πράγματα στο νού του απο εξωτερικούς παράγοντες, κι οχι απο μέσα του. Η υπόμνηση, λοιπον, ως φρικτό είδωλο της μνήμης, θα πάρει τη θέση της, και η τελεταία, λόγω ατροφίας και αλλάζοντας πλήρως την ουσια της, θα μετατραπεί σε λήθη. Και είναι αυτη πράγματι βλάβη οδυνηρή για τον άνθρωπο!

(β) Όσον αφορά τη σοφία τωρα, συνεχίζει ο Άμμων, μάλλον γελιέσαι που τη νομίζεις ως κατι τόσο στεγνό, βέβαιο και οριστικό. Εκείνο που εσύ ονομάζεις σοφία και αλήθεια δεν είναι παρα γνώμη. Δηλαδή μου εμφανίζεις ενα "φαίνεσθαι" ως "είναι". Όμως Θεύθ, συνεχίζει ο Άμμων, "είναι" και "φαίνεσθαι", έτερον εκάτερον. Η σοφία δεν αποκτάται απ' έξω. Δεν είναι ένας όγκος πληροφοριών που φυτεύονται στην ψυχή του ανθρώπου. Θ' ακουν οι άνθρωποι για πολλά, τα οποια ούτε καν θα καταλαβαίνουν και θα νομίζουν πως είναι σοφοί. Δεν θα είναι σοφοι λοιπον Θεύθ, είπε ο θεος Άμμων, δοκησίσοφοι θα είναι...
















Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου