Τετάρτη, 3 Σεπτεμβρίου 2014

Αριστοτέλης - Πόσο ακριβές είναι να ονομάζεται η θεωρία του..."αθροιστική";


Ο Αριστοτέλης
Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Αριστοτέλης λαμβάνει υπόψιν του τη γνώμη του συνόλου. Στο βιβλίο α΄έλαττον των Μετα τα Φυσικά, υποστηρίζοντας ότι η διερεύνηση της αλήθειας είναι κάτι δύσκολο αλλά και εύκολο αφού κανείς δεν σημειώνει σε αποτελεσματικό βαθμό επιτυχία ούτε όμως αποτυγχάνει εξ ολοκλήρου (διότι όλοι έχουν κάτι να πουν γι’ αυτήν), επισημαίνει ότι το άθροισμα όλων αυτών των σκέψεων παράγει
γόνιμα αποτελέσματα («ἐκ πάντων δὲ συναθροιζομένων γίγνεσθαί τι μέγεθος»).
Η διαφορά από τις άλλες εμφανίσεις της σκέψης αυτής στο έργο του Σταγειρίτη είναι ότι εδώ, στο βιβλίο Γ΄ των Πολιτικών, η λεγόμενη «αθροιστική θεωρία» αναλύεται. Με αφετηρία το ερώτημα για το ποιός θα πρέπει σε μια πόλη να είναι ο φορέας της εξουσίας («ἔχει δ' ἀπορίαν τί δεῖ τὸ κύριον εἶναι τῆς πόλεως»), ο Αριστοτέλης παραθέτει την εξής άποψη:
-         Οι πολλοί, έστω κι αν ο καθένας τους ξεχωριστά δεν είναι σπουδαίος άνδρας, ωστόσο ενδέχεται όταν συγκεντρωθούν να είναι καλύτεροι από τους ολίγους αρίστους («ὅμως ἐνδέχεται συνελθόντας εἶναι βελτίους ἐκείνων»)
Ø  Και στα πολιτικά ζητήματα
Ø  Και στα καλλιτεχνικά ζητήματα

Ο Άγγλος μελετητής Sir W. D. Ross
Ο μελετητής κι εκδότης του Αριστοτέλη David Ross γράφει για τον Σταγειρίτη φιλόσοφο τα εξής: «Ο Αριστοτέλης φαίνεται να πιστεύει ότι η φρόνηση και η αρετή είναι αθροίσιμα μεγέθη» (W. D. Ross, Αριστοτέλης, εκδ Μ.Ι.Ε.Τ., σελ. 362).
            Έχει δίκιο να υποστηρίζει κάτι τέτοιο ο Ross; Βεβαίως και έχει δίκιο. Παραθέτω από το αριστοτελικό κείμενο:

«πολλῶν γὰρ ὄντων ἕκαστον μόριον ἔχειν ἀρετῆς καὶ φρονήσεως, καὶ γίνεσθαι συνελθόντας ὥσπερ ἕνα ἄνθρωπον τὸ πλῆθος, πολύποδα καὶ πολύχειρα καὶ πολλὰς ἔχοντ' αἰσθήσεις, οὕτω καὶ περὶ τὰ ἤθη καὶ τὴν διάνοιαν». (Πολιτικα, Γ 1281b5-8).

Παραθέτω απόδοση δική μου:

«Διότι καθώς είναι πολλοί, κάθε μέλος του πλήθους κατέχει κάποια αρετή και φρόνηση, και όταν συγκεντρώνονται είναι όπως ακριβώς ένας άνθρωπος με πολλά πόδια, πολλά χέρια και πολλές αισθήσεις, έτσι συμβαίνει και με το ήθος και τη διάνοια».

Πράγματι φαίνεται ότι ο Αριστοτέλης αθροίζει σαν να πρόκειται για αριθμούς. Ωστόσο τούτο ακούγεται πολύ απλοϊκό, γεννάει δηλαδή εικόνες απλοϊκές. Το ζήτημα είναι ότι στο παράθεμα του α΄έλαττον των Μετα τα Φυσικά φαίνεται ότι και ο ίδιος ο φιλόσοφος συνεπικουρεί ως προς τη λέξη «άθροισμα». Υπενθυμίζω τη φράση: («ἐκ πάντων δὲ συναθροιζομένων γίγνεσθαί τι μέγεθος»).
Υποστηρίζω όμως ότι αυτό που εμφανίζεται εδώ ως πρόβλημα, αποτελεί εν τέλει και τη λύση. Διότι είναι η λέξη «συνάθροιση» όλως διαφορετική από τη λέξη «άθροισμα». Λέγοντας συνάθροιση εννοούμε τη συγκέντρωση, τη σύναξη, τη συνύπαρξη στον ίδιο χώρο για την επίτευξη του ίδιου σκοπού. Και είναι τούτος ένας τρόπος που συντελεί στην ανάδυση εκείνου που ονομάζεται κοινωνία. Το κάθε μέλος, η κάθε ετερότητα έχει τη δική της άποψη η οποία κομίζεται στο κοινόν. Τώρα έχει άλλο νόημα η φράση: «καὶ γίνεσθαι συνελθόντας ὥσπερ ἕνα ἄνθρωπον τὸ πλῆθος».

«Συνελθόντας», προκύπτει από το «συν -έρχομαι», έρχομαι μαζί με άλλους σε ένα σημείο, όπου πρόκειται να γίνουμε ωσάν ένας άνθρωπος («ὥσπερ ἕνα ἄνθρωπον»). Και για να συμβεί κάτι τέτοιο πρέπει να αφήσω με ευχαρίστηση πίσω μου κάθε τι που θωρακίζει την ατομικότητά μου. Τουναντίον λοιπόν πρέπει να διευρύνω την ατομικότητα για να επιτευχθεί ο κοινός λόγος («ξυνός λόγος»).
Η Αρχαία Αγορά των Αθηνών
Το συλλογικό δεν εκλαμβάνεται από τον Αριστοτέλη απλά ως κάτι ευρύτερο του ατομικού, αλλά έχει και την ικανότητα να προβεί σε ανατίμηση κάθε μέλους του, να απελευθερώσει τις ατομικές επιδεξιότητές του και να το κάνει να συλλάβει τον εαυτό του ως κάτι παραπάνω από μια βιολογική οντότητα που αναλώνεται σε μια οδυνηρή επαναληπτικότητα αναγκαιοτήτων. Τούτη η διεύρυνση του υπαρκτικού πεδίου του ατόμου συνιστά μια γνωστική κατάσταση που ονομάζεται «Ευθυνη».

Όχι μόνον ο Αριστοτέλης, αλλά πάντοτε ο ελληνισμός (μέχρι προσφάτως) έδινε αυτό το δυναμικό και μεταποιητικό νόημα στη συλλογικότητα. Συνεπώς όταν ο Σταγειρίτης γράφει: «ἐκ πάντων δὲ συναθροιζομένων», ή ακόμα: «συνελθόντας», δεν περιγράφει μια μαθηματικού τύπου μηχανιστική κατάσταση, ούτε το μέγεθος που προκύπτει ύστερα από μια μαθηματική πράξη, όπου ο αρχικός αριθμός πλέον έχει απορροφηθεί από το αποτέλεσμα απεμπολώντας οριστικά την αυτοτέλειά του. Εξ ού λοιπόν και η θεωρία αυτή του Αριστοτέλη δεν είναι διόλου ακριβές να ονομάζεται «αθροιστικη».






Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου