Πέμπτη, 4 Σεπτεμβρίου 2014

Αριστοτέλης - "ὥσπερ θεὸν ἐν ἀνθρώποις"


Κείμενο των Πολιτικών του Αριστοτέλους
Στο βιβλίο Γ΄των Πολιτικών του ο Αριστοτέλης κάνει μια υπόθεση η οποία μπορεί να περάσει απαρατήρητη αν κανείς δεν σταθεί να μελετήσει το κείμενο μεθοδικά.
«Ας θεωρήσουμε», λέει ο Σταγειρίτης, «ότι σε μία πόλη υπάρχει ένας πολίτης ο οποίος δεν είναι απλώς άριστος, αλλά καθ’ υπερβολήν άριστος» («εἰ δέ τις ἔστιν εἷς τοσοῦτον διαφέρων κατ' ἀρετῆς ὑπερβολήν»). Και ποιά είναι τα γνωρίσματα του εν λόγω πολίτη;
«Θα τον παρομοιάσουμε», λέει ο Αριστοτέλης, «ὥσπερ θεὸν ἐν ἀνθρώποις». Θα πρέπει κατά την πρόοδο του συλλογισμού μας να μη λησμονήσουμε τη φράση αυτή, διότι απλούστατα δηλώνει το απολύτως εξαιρετικό, το απρόβλεπτο, το έκτακτο!

Το ερώτημα που αμέσως εγείρεται είναι ποιά θα είναι η στάση των άλλων πολιτών, αλλά και του νόμου, απέναντι σ’ αυτή τη χαρισματική προσωπικότητα. Εδώ ο Αριστοτέλης προσεγγίζει το ζήτημα πολύ μεθοδικά. Ξεκινάει λοιπόν από τον νόμο – ποιά θα έπρεπε να είναι η στάση του νόμου απέναντι στην εξαιρετική αυτή περίπτωση. Όταν λοιπόν πρόκειται για τέτοιες προσωπικότητες, «οὐκ ἔστι νόμος. Αὐτοὶ γάρ εἰσι νόμος. Καὶ γὰρ γελοῖος ἂν εἴη νομοθετεῖν τις πειρώμενος κατ' αὐτῶν.». Και πράγματι, όποιος νομοθετούσε για τέτοιες χαρισματικές φυσιογνωμίες δεν θα φαινόταν γελοίος; Δεν ακούγεται παράλογο να υποτάσσεις το «τέλειο» στο νόμο, δηλαδή σε μια συνθήκη/σύμβαση ρύθμισης των σχέσεων;

Ο Αριστοτέλης συνεχίζει το συλλογισμό του γράφοντας ελεύθερα ότι στις δημοκρατούμενες κοινωνίες θα εξοστράκιζαν μια τέτοια προσωπικότητα. Άλλωστε για τέτοιες περιπτώσεις έχει θεσπιστεί ο εξοστρακισμός.
Και αναρωτιέται κανείς: Γιατί άραγε; Μήπως από φθόνο;
Ο φιλόσοφος με νηφαλιότητα εξηγεί: «Διότι οι δημοκρατούμενες πόλεις διεκδικούν την ισότητα όλων» («αὗται γὰρ δὴ δοκοῦσι διώκειν τὴν ἰσότητα μάλιστα πάντων»).
Και προφανώς με έναν τέτοιου διαμετρήματος άριστο μέσα στην πόλη δεν μπορεί να υπάρξει ισότητα, θα φαινόταν παράλογο κάτι τέτοιο. Αφού λοιπον δεν υποτάσσεται το «φαινόμενο» αυτό στους νόμους, τοτε η πολιτεία αδυνατεί να τον αφομοιώσει. Και γι’ αυτόν το λόγο τον αποβάλλει.

Όστρακον
Ο Αριστοτέλης πάντως παρατηρεί ότι ο οστρακισμός συμφέρει και τα τρία κύρια συστήματα: Τυραννία, Ολιγαρχία και Δημοκρατία («τοῦτο γὰρ οὐ μόνον συμφέρει τοῖς τυράννοις, οὐδὲ μόνον οἱ τύραννοι ποιοῦσιν, ἀλλ' ὁμοίως ἔχει καὶ περὶ τὰς ὀλιγαρχίας καὶ τὰς δημοκρατίας»). Και φέρνει στο σημείο αυτό δύο παραδείγματα:

(α) Οι αργοναύτες εγκατέλειψαν τον Ηρακλή διότι, καθώς μυθολογείται, η Αργώ αρνήθηκε να τον μεταφέρει μαζί με τους υπόλοιπους «ὡς ὑπερβάλλοντα πολύ τῶν πλωτήρων τῶν ἄλλων». Ότι δηλαδή υπερείχε του άλλου πληρώματος του πλοίου.

(β) Τη μεταστροφή του τυράννου της Κορίνθου Περιάνδρου από ήπιο σε αιμοδιψή. Ο Περίανδρος έστειλε κήρυκα στον τύραννο της Μιλήτου Θρασύβουλο για να ζητήσει συμβουλές σοφής διακυβέρνησης. Ο Θρασύβουλος οδήγησε τον κήρυκα σε κάποια χωράφια και καθώς ζητούσε εξηγήσεις απ’ αυτόν για τον λόγο της επίσκεψής του έκοβε συγχρόνως τις κορυφές από τα στάχυα που προεξείχαν στο χωράφι. Ύστερα τον έστειλε πίσω στην Κόρινθο χωρίς να δώσει καμμία συμβουλή. Η κήρυκας μετέφερε όλα όσα έγιναν στον Περίανδρο, κάνοντας την εκτίμηση ότι ο τύραννος της Μιλήτου είναι παράφρων. Ο Περίανδρος όμως κατάλαβε ότι ο Θρασύβουλος, σιωπηλά, μέσω της πράξης του, είχε δώσει μια συμβουλή καίριας σημασίας: «Ό,τι προεξέχει, κόβεται».

Ο οστρακισμός έχει αυτή τη δύναμη, λέει ο Αριστοτέλης, «τῷ κολούειν τοὺς ὑπερέχοντας καὶ φυγαδεύειν».
Η λέξη «κολούω» σημαίνει ακρωτηριάζω. Ο φιλόσοφος λοιπόν γράφει ότι ο οστρακισμός έχει τη δύναμη να «αποκεφαλίζει» και να εξορίζει.

Στη συνέχεια ο Αριστοτέλης περνάει στο στάδιο των λύσεων. Ξεκινάει με τον νομοθέτη για τον οποίο σκέφτεται ότι θα ήταν προτιμότερο να δημιουργήσει νόμους τέτοιους ώστε να αποφεύγεται το μέτρο του οστρακισμού. Αν μάλιστα εμφανιστεί τέτοια εξαιρετική περίπτωση ανδρός, οι νόμοι να προβλέπουν να αποκαθίσταται κάπως η συμμετρία στην πόλη.

Βέβαια στο άριστο πολίτευμα κανένας πολίτης δεν θα ισχυριζόταν ότι ένας τέτοιος άνδρας θα έπρεπε να εξοριστεί. Τι θα έπρεπε να γίνει λοιπόν;
Αριστοτέλης: «λείπεται τοίνυν, ὅπερ ἔοικε πεφυκέναι, πείθεσθαι τῷ τοιούτῳ πάντας ἀσμένως, ὥστε βασιλέας εἶναι τοὺς τοιούτους ἀιδίους ἐν ταῖς πόλεσιν.»
Δηλαδή, απομένει στο να πείθονται όλοι ευχαρίστως (ἀσμένως), ώστε τέτοιοι άνθρωποι να είναι ισόβιοι βασιλείς στην πόλη. Βεβαίως η φράση «ὥσπερ θεὸν ἐν ἀνθρώποις», στην πραγματικότητα αν δεν αποκλείει την εμφάνιση ενός τέτοιου ανθρώπου, τουλάχιστον την καθιστά πολύ πολύ σπάνια.

Στο πρώτο σημείο που θα επιμείνουμε είναι αυτή η εθελούσια υπακοή των πολιτών στον καθ’ υπερβολήν άριστο. Ο Αριστοτέλης γράφει ότι η υπακοή αυτή γίνεται από τους πολίτες ἀσμένως, δηλαδή ευχαρίστως. Από αυτό συμπεραίνουμε τα εξής:

(α) Οι πολίτες έχουν αναπτύξει ένα επίπεδο ορθής κρίσης ώστε να αναγνωρίσουν την αξία του ανδρός αυτού και όχι μόνον να μην τον εξοστρακίσουν, αλλά και να τον καταστήσουν με χαρά (ωσάν να πρόκειται για μεγάλη τύχη ή ευλογία για την πόλη τους) ισόβιο άρχοντα.

(β) Προβάλλεται ως απώτερος στόχος της πόλεως η ίδια η αρετή, αφού η προσωποποίησή της καθίσταται ισόβιος αρχή.







Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου